نظریه پرداز گروه اسلامی: ایدئولوژی القاعده در سرازیری سقوط

نوشته محمد محمود در قاهره
برای تارنمای الشرفه
2010-08-02

[گتی ایماژ] تجدید نظرهای جهاد اسلامی به مرتکبین حملات شرم الشیخ در سال 2005 کمک کرد تا از خشونت تبری بجویند.

پیدایش گروه های وابسته به القاعده در شبه جزیره عربی و شمال آفریقا، پرسش هایی را درباره کارآئی تجدید نظرهای ایدئولوژیکی از سوی شمار زیادی از گروه های اسلام گرای مسلح و تبری جستن از خشونت در سال های اخیر برانگیخته است.

القاعده در شبه جزیره عربی و القاعده در مغرب اسلامی دو سازمان جدیدی هستند که برخلاف تجدید نظرها از سوی گروه هایی مانند گروه اسلامی در مصر و گروه مبارزه اسلامی لیبی که کاربرد خشونت را ممنوع کرده اند، در سالیان اخیر شماری از نیروهای جوان و تازه نفس را در رده های خود به استخدام درآورده اند.

دکتر ناجح ابراهیم، نظریه پرداز ایدئولوژیکی گروه اسلامی در مصر و عضو شورای آن، گفت که سرعت این تجدید نظرها در دست یابی به نسل جدید نیروهای القاعده آهسته بوده است.

دکتر ابراهیم گفت که با این وجود تجدید نظرهای اعلام شده از سوی گروه اسلامی که اولین گروه مسلحی بود که به طور عمومی از خشونت تبری جست، تأثیر ژرفی نه تنها در مصر؛ بلکه در مراکش، یمن، عربستان سعودی، مالزی، اندونزی و استرالیا گذاشته است.

گروه اسلامی به انجام یک سری حملات تروریستی در مصر و خارج در دهه 80 و 90 متهم شده بود. این گروه جزو اولین گروه هایی بود که از خشونت تبری جسته و تجدید نظرهای ایدئولوژیکی را در سال 1997 صادر کرد که در آن زمان باعث برانگیختن واکنش تند نفر دوم القاعده، دکتر ایمان الظواهري، شد.

در یک گفت و گوی اختصای با الشرفه، دکتر ابراهیم که اغلب تجدید نظرهای گروه خود را نوشته است، درباره تأثیری که بر محدود کردن پیدایش گروه های جدید و جلوگیری از پیوستن جوانان به گروه های تروریستی داشته است، صحبت کرد.

الشرفه: بیش از نه سال از اعلام تجدید نظرهای ایدئولوژیکی شما می گذرد، تأثیر آن را بر گروه های اسلامی چگونه ارزیابی می کنید؟

ابراهیم: اهمیت تجدید نظرهای ایدئولوژیکی گروه اسلامی در این حقیقت نهفته است که اولین گروهی در تاریخ جنبش های اسلامی مسلحانه بود که بر ایدئولوژی های خود بر اساس تصمیم و ابتکار خودش تجدید نظر اعلام کرد، نه در واکنش به تقاضاهای بعضی از کشورها یا دولت ها آنطور که بعضی مردم ادعا می کنند. ما اشتباهاتی کرده ایم و احساس کردیم که وظیفۀ ما بود تا آن چه را که خراب کرده بودیم، درست کنیم.

ایدۀ انجام تجدید نظر مسلماً برای شمار زیادی از سازمان های مسلحانه به ویژه در دهۀ 90 وجود داشته است؛ اما هیچ سابقه ای موجود نبوده که بتوان از آن پیروی کرد. اینجا است که اهمیت ویژۀ گروه اسلامی در مقایسه با سایر تجدید نظرهایی که متعاقباً از سوی سازمان های اسلامی مسلح در کشورهای عربی انجام شد، تجلی می کند.

الشرفه: شما از دو سطح تأثیر صحبت می کنید: محلی و منطقه ای. می توانید در این مورد بیشتر توضیح بدهید؟

ابراهیم: سطح محلی، در را به روی سازمان های محلی برای اتخاذ چنین تصمیم شجاعانه ای برای تجدید نظر در ایدئولوژی های خود باز کرد. اولین گروه در بین آنها، جهاد اسلامی بود که در سال 2007 با رهبری نظریه پرداز خود، شیخ سید امام که به نام دکتر فضل شناخته می شود و استاد دینی دکتر ایمان الظواهري، مرد شماره دو القاعده بوده است، این تجدید نظرها را انجام داد.

گروه اسلامی نیز به تجدید نظرهایی که از سوی به اصطلاح «گروه سیناء» انجام شد کمک کرد. این گروه بمب گذاری های طابا (2004) و شرم الشیخ (2005) را انجام داد. رهبران جهاد اسلامی، استدلالات فقهی اسلامی را که در کتاب های تجدید نظرشان در درون زندان ها آورده شده و منجر به اعلام برائت آنها از خشونت و زمین گذاشتن اسلحه ها شده است را توضیح داده اند.

این به نوبۀ خود در پایان دادن به یک سری اعمال خشونت آمیز در سیناء یک سال پس از دستگیری اعضای گروه سودمند بوده است. این تنها بخشی از اهمیت و موفقیت راهبردی این تجدید نظرها را که در حال خشکاندن منابع ایدئولوژی تکفیری خشونت است، را نشان می دهد.

در مورد تأثیر منطقه ای، قوی و بیش از حد انتظار موثر بوده است و این تجربه را سازمان های مسلح در یمن و مراکش نیز به کار بردند و همچنین عربستان سعودی که دولت برای اسلام گرایان برنامه بازپروری افکار را اجرا کرده است. این برنامه به طور وسیعی از ایده های حاصل از تجدید نظرهای گروه اسلامی سود برده است. آخرین ولی نه کمترین این تجدید نظرها، اعلام گروه مبارزه اسلامی لیبی بود مبنی بر تجدید نظرهای ایدئولوژیک.

الشرفه: اما بعضی نقشی را که این تجدید نظرها به طور کلی می توانست در محدود کردن پیدایش سازمان های جدید که دارای ایدئولوژی هایی شبیه القاعده و گروه های تروریستی هستند را داشته باشد، زیر سوال برده اند.

ابراهیم: اول از همه، برای هیچ گروه اسلامی تجدید نظر در ایدئولوژی کار آسانی نیست؛ چرا که این یک روند طولانی و پیچیده است که شامل مذاکرات و مناظره های دشوار در داخل گروهی است که این تجدید نظرها را انجام می دهد.

برای نمونه، تنظیم تجدید نظرهای ایدئولوژیکی گروه اسلامی به صورت نوشته 10 سال طول کشید، برای این که این کار شامل طرح ریزی یک چارچوب فقهی و فلسفی اسلامی بود که بتواند درک مفاهیم و فتواهای اسلامی را که قرن ها پیش صادر شده و مربوط به مفاهیم گوناگونی از جمله پیش شرط ها و احکام مربوط به جهاد، حکومت، غیره هستند را تصحیح کند.

به این عنوان، می توان گفت که تمام تجدید نظرهایی که طی سالیان اخیر انجام شده و از تجدید نظرهای گروه اسلامی آغاز و تا گروه مبارزه اسلامی لیبی ادامه یافته است، منجر به شکل گیری یک اساس آگاهی و دانش گسترده شده است که می توان از آن برای مقابله با ایدئولوژی القاعده یا هر ایدئولوژی اسلام گرایی که به توسل به خشونت در قرن های آینده باور دارد، استفاده کرد. اندازه گیری گستردگی تأثیری که این تجدید نظرها بر گروه های اسلام گرای مسلح داشته است، به زمان نیاز دارد.

الشرفه: دلالت هایی که نشان دهندۀ تأثیر تجدید نظرهای ایدئولوژیک بر رویارویی با سازمان های اسلامی مسلح می باشند، کدام ها هستند؟

ابراهیم: این تجدید نظرها بر سازمان القاعده تأثیر گذار بوده است، برای این که به هستۀ ساختمان ایدئولوژیکی ضعیف آنها ضربه وارد کرده است، هسته ای که از دیدگاه فقهی اسلامی، پر از اشتباه است. در بسیاری از موارد، این امر کارآئی آن را در استخدام اعضای جدید کاهش داده است.

برای نمونه، تجدید نظرهای ایدئولوژیکی گروه اسلامی در چند سال گذشته به مالزی و اندونزی رسیده است و در بین جوانان مسلمان آنجا مورد پذیرش گسترده ای واقع شده، بعضی از این جوانان در صدد پیوستن به جنبش های جهادی القاعده یا سایر سازمان های مشابهی بودند که در آن منطقه فعال هستند.

همچنین، کشورهای غربی مانند استرالیا، اقتباس ایده های مندرج در تجدید نظرهای گروه اسلامی را به منظور متقاعد کردن بعضی از عوامل اسلام گرای زندانی با هدف تبری جستن از خشونت را آغاز کرده اند.

در عین حال، تجدید نظرهای ایدئولوژیکی جهاد اسلامی، نوشته شیخ فضل، استاد دینی دکتر ایمان الظواهری، مرد شماره دو القاعده، در بین اعضای القاعده در سطوح گوناگون و به مدت طولانی دارای بازتاب بوده است؛ چرا که این تجدید نظرها اشتباهات عمده فقهی اسلامی را که القاعده مرتکب شده، به ویژه در رابطه با احکام و پیش شرط های جهاد، آشکار کرده است.

الشرفه: تأثیر این تجدید نظرها بر نسل های جدید عواملی که متعلق به سازمان های مسلحانه فعال در عراق، یمن و شمال آفریقا در حال حاضر هستند، چه بوده است؟

ابراهیم: متاسفانه، تأثیر تجدید نظرها بر نسل های جدید درون القاعده و سایر سازمان ها کمتر بوده است. این به خاطر آن حقیقت است که تجدید نظرهایی که بسیاری از سازمان های اسلامی انجام داده اند دارای ضعف حیاتی است و آن نبود ارتباط با جامعه است. این تجدید نظرها تاکنون در بین نسل های جوان تر گسترش نیافته است، برای اینکه آنها کاملاً جدید هستند.

علاوه بر این، بعضی از دولت های عربی هنوز از دادن اجازه به نظریه پردازان و چهره های رهبری این سازمان ها برای درآمیختن با جوامع محلی بیمناک هستند، ولی حل این مسئله هم فقط به زمان نیاز دارد.

الشرفه: به عنوان یک نظریه پرداز که کارشناس ایدئولوژی های گروه های اسلام گرا است، دیدگاه شما نسبت به ساختار ایدئولوژیک القاعده در حال حاضر چیست؟

ابراهیم: ایدئولوژی القاعده بسیار ضعیف است و پر از مفر و راه گریز. اول آنکه یک ایدئولوژی تکفیری است و این نوع از ایدئولوژی مانند یک بمب خوشه ای است. برای نمونه، اختلاف نظر درون القاعده مربوط به باور و عدم باور به الهیات اسلامی می شود.

دومین نقطه ضعف، این حقیقت است که این گروه ها درگیر فراخواندن مردم به سوی خود خدا و دربر گرفتن اسلام نمی باشند. بلکه به جای آن، آنها مشغول فراخواندن مردم به پیوستن به سازمان آنها هستند و نه هر کسی بلکه فقط جوانان فدایی، تا بتوانند برای جنگیدن از آنان بهره برداری کنند و این تزویر و دورویی یک گناه عمده در اسلام است.

سومین نقطه ضعف در ایدئولوژی القاعده مربوط به بنیاد ایدئولوژی آنها است، که «جهاد به خاطر خودِ جهاد است.»

در اسلام، جهاد یک ابزار است نه یک هدف و این حقیقت که القاعده جهاد را به صورت یک هدف درآورده است یک گام بسیار خطرناک است، برای اینکه وجود اسلام را به یک جنگ همیشگی با غیر مسلمین یا مسلمانانی که با آنها متفاوت هستند، پیوند داده است. با چنین کاری، آنها در مقابل احکام اسلامی مربوط به پیش شرط ها و احکام جهاد ایستاده اند.

به همین دلیل القاعده همه جا در صدد برپایی جنگ به خاطر خودِ جنگ است بدون آنکه هیچ هدف مشخصی را تحقق بخشد. جنگ آنها منجر به مرگ و خوار و خفیف شدن مسلمانان در بسیاری از نقاط دنیا شده، و خون این مردم به گردن القاعده است. به همین گونه، اعمال آنها بازتاب بدی برای کشورهای اسلامی داشته است.

عامل مشترک 90 درصد از بمب گذاری هایی که توسط القاعده انجام شده آن است که همه شهروندان را هدف گرفته اند و با این کار کودکان، زنان، سالمندان، راهبان و کشاورزان را کشته اند. این یک نقض عمده اصول اسلامی است که کشتن این گروه از افراد را ممنوع کرده است؛ برای اینکه آنها درگیر این جنگ نیستند.

الشرفه: آیا شما می گویید که ایدئولوژی القاعده در سرازیری سقوط قرار گرفته است؟

ابراهیم: در حال حاضر، ایدئولوژی القاعده رو به زوال گذاشته است، زوالی که از زمان بنیادش تاکنون به خود ندیده. این به دلیل اشتباهات چندگانه ایدئولوژیکی و راهبردی طی سالیان گذشته است. در دهۀ 90 هیچ تجدید نظر ایدئولوژیکی از سوی گروه های اسلام گرای مسلح به عمل نیامد، بنا بر این کسی هم از اشتباهات ایدئولوژیکی در ایدئولوژی القاعده آگاه نشد.

با این وجود، امروز القاعده با جنگ ایده ها در یک قیاس عظیم روبرو است و من بر این باور هستم که نمی تواند آن را ببرد و به همین دلیل از آن اجتناب می کند.

بوک مارکینگ (بایگانی سازی اینترنتی)

خواهشمند است دیدگاه خود را پیرامون این مقاله با ما در میان بگذارید تا ما بتوانیم کیفیت این سایت اینترنتی را بهبود ببخشیم